Het belang van boeken

Boeken zijn belangrijk. Daar is iedereen, van onderzoeker en beleidsmaker tot uitgever en drukker, het in Brussel wel over eens tijdens de Intergraf-conferentie ‘Shaping the Future with Books’. Maar hoe krijg je – en houd je – het publiek aan het lezen?

Beter gezegd misschien: lezen is belangrijk. En dan vooral het lezen van papieren boeken. Want op die manier komen verhalen, kennis en informatie het beste binnen bij de lezer. Onderzoekers zoals Marte Pupe Støyva (van de Noorse Stavanger Universiteit) en Andrea Cangini (van het Italiaanse Osservatorio Carta, Penna & Digitale) benadrukten in Brussel het belang van het fysieke, gedrukte boek.

Beter leren uit boeken

Pupe Støyva volgde het leesgedrag van studenten in het hoger onderwijs en zag dat zij vaak moeite hebben met het geconcentreerd verwerken van grote hoeveelheden informatie. Papieren boeken blijken hierbij de beste remedie. Anders dan eindeloos scrollen op een tablet of het luisteren van een podcast, maakt een boek het lezen tot een lichamelijke ervaring die ervoor zorgt dat informatie beter wordt gedoseerd en daardoor ‘deep learning’ mogelijk maakt. Dat versterkt het kritisch denken, de verbeeldingskracht en het vermogen om problemen op te lossen.

Cangini sloot zich, op basis van een grote hoeveelheid onderzoeken en rapporten, volledig aan bij de conclusies van Pupe Støyva en waarschuwde voor ‘digitale dementie’ als gevolg van het gebrek aan papieren lees- en schrijfervaring onder jongeren. En ook Normunds Popens onderschreef, namens het departement van Onderwijs, Jeugd, Sport en Cultuur van de Europese Commissie, de boodschap: “Dit gaat over meer dan boeken. Dit gaat over lezen, geletterdheid, denkkracht en onze toekomst.” Hij kondigde een nieuwe EU-programma aan ter ondersteuning van cultuur ter grootte van 1,6 miljard euro: “Steun voor de boekenmarkt blijft daar integraal onderdeel van uitmaken.”

Meer steun, minder regelgeving

Het lezen van papieren boeken is natuurlijk óók belangrijk omdat een complete industrie afhankelijk is van de productie en verkoop van boeken. Volgens Sonia Draga, voorzitter van de Federation of European Publishers (FEP), is nog altijd zo’n 80 procent van de omzet van Europese uitgevers afkomstig van papieren boeken. Daarbij tekende ze aan dat het aantal verkochte boeken daalt, maar de prijs per boek stijgt.

Draga verwelkomt dan ook de cultuursteun vanuit de EU, maar waarschuwde ook voor allerlei Europese regelgeving die de industrie belemmert. De FEP is daarom blij met de vrijstelling van boeken onder de EUDR-regeling die ontbossing moet voorkomen (al is dat niet tot ieders genoegen, omdat daarmee de deur naar buitenlandse boekenimport wagenwijd wordt opengezet). Maar Draga wees ook op alweer de volgende dreiging van de aanstaande Europese ‘Late Payment Regulation’. Die verplicht bedrijven straks binnen dertig dagen hun rekeningen te betalen, maar volgens Draga is dat funest voor de boekenindustrie waar veel langere betalingstermijnen worden gehanteerd: “Eerst gaan de boekwinkels hier aan onderdoor, en vervolgens de uitgevers en de drukkerijen.”

Minder boeken, meer omzet

Ondanks optimistische geluiden van onder andere de Zweedse influencer Jasmine Darban (die met haar ‘Booktok’-video’s op TikTok een nieuw lezerspubliek enthousiast maakt) en van bijvoorbeeld Jonathan Huddart (van CPI, dat met lokale en regionale printproductie de hele keten van bestelling tot levering optimaliseert), blijven er nog stevige uitdagingen. De marktonderzoekers van Smithers concluderen in hun nieuwe ‘Book Market report 2026’ bijvoorbeeld dat de omzet van de Europese uitgeverijen in 2024 weliswaar tot 24,9 miljard euro steeg en daarmee de piek uit 2007 (van 22,2 miljard euro) versloeg – maar dat er, na correctie voor inflatie, feitelijk sprake is van een omzet van nog 15,5 miljard euro. “De prijzen van boeken zijn dan wel met 38,3 procent gestegen in de afgelopen twintig jaar, maar dat is ver onder de inflatie van 64,1 procent in diezelfde periode” – met dalende marges als gevolg.

Smithers bracht ook de Europese markt voor het drukken van boeken in kaart. Die groeide de afgelopen vijf jaar met gemiddeld 1,5 procent naar een omzet van 7,8 miljard euro in 2025. En voor de komende vijf jaar zal de groei naar verwachting gemiddeld 1,7 procent bedragen, richting een omzet van 8,5 miljoen euro in 2030. Ook hier geldt dat deze toename vooral het gevolg is van hogere prijzen: het printvolume daalt in diezelfde tijd van (omgerekend) 400 miljard A4-pagina’s naar net onder de 357 miljard A4-tjes in 2030.

Samen de trend keren

Om weer meer mensen aan het lezen te krijgen en aan het papieren boek, moeten alle partijen in de keten beter samenwerken, luidde in Brussel de conclusie. Veel ogen zijn daarbij gericht op het onderwijs: leerlingen en studenten vormen immers de toekomst. En in bijvoorbeeld enkele Scandinavische landen is de situatie al aan het kantelen: daar wordt de eerdere overstap op volledige digitaal onderwijs teruggedraaid en keren papieren lesboeken terug in het klaslokaal. Maar ook overheden kunnen helpen, door wetgeving op het gebied van een vaste boekenprijs te handhaven om de boekhandel te steunen. Of door bijvoorbeeld een vorm van cultuurcoupons uit te geven, zoals in Spanje, die consumenten aan ondermeer boeken kunnen spenderen.

Want de onderliggende trend is zorgwekkend, bleek ook uit enkele gepresenteerde cijfers. Zo zegt 60 procent van de Europeanen “minstens één boek per jaar” te lezen. Tegelijkertijd  zegt 47,2 procent van de Europeanen van 16 jaar en ouder zichzelf als een “niet-lezer” te beschouwen – en de reden is niet de prijs van boeken, maar een “gebrek aan interesse”. En in bijvoorbeeld Duitsland kan 20 procent van alle volwassenen niet goed lezen.

Intergraf-voorzitter Ulrich Setter stelde aan het begin van de conferentie dat een boek meer is dan alleen een technisch product, dat met papier en inkt via een drukproces tot stand komt. Het is ook een cultureel product, dat ideeën, informatie en kennis in zich draagt en verspreidt. “Zonder techniek is er geen boek, en zonder culturele waarde heeft drukken geen zin”, vatte hij de onlosmakelijke combinatie van eigenschappen en daarmee de unieke positie van het boek samen. Maar zonder lezers kan het boek niet bestaan.