e-Reader 25 jaar: effecten op boekenmarkt beperkt
MULTIMEDIA – Vorige week bestond de e-Reader in ons land 25 jaar. Het was Sony, die de markt destijds betrad met een apparaatje, nu niet meer te vergelijken met de huidige e-Readers. De Nederlandse Philips dochter iRex Technologies verscheen in 2006 op de markt met de iLiad. Er gebeurde veel, maar tegelijkertijd ook relatief weinig disruptie van het gedrukte boek.
• Leestijd ca. 5 minuten
De eerste Sony e-Reader, CD-ROM met 8 cm diameter doorsnede met 200 Mb opslagcapaciteit waarop de boekinhoud stond (foto: Jak Boumans – INCT)
Uitgevers van boeken waren destijds bang, dat hun hetzelfde lot boven het hoofd hing als de muziek industrie. Van grammofoonplaten konden slechts kopietjes worden gemaakt op analoge cassette bandjes van een beduidend lagere kwaliteit. Met de komst van de CD veranderde dat. Via de computer konden 100% natuurgetrouwe duplicaten worden gemaakt. En nu biedt streaming via Apple Music en Spotify het mogelijk om voor een handjevol euro’s per maand alle muziek van de wereld te beluisteren.
In de boekenmarkt werd gevreesd voor hetzelfde. Boeken zouden niet meer gedrukt worden, al bestonden er talloze printing-on-demand initiatieven om exemplaren in een oplage van één te kunnen printen. De vrees voor e-Readers en dus e-Books zat er goed in. Of de huiverige opstelling voor het stukje technologie destijds heeft gezorgd voor de redding van het gedrukte boek, is slechts speculatie.
Platenzaken verdwenen uit het straatbeeld, maar ook de boekenmarkt leed verlies, maar dan vooral door de economische crisis, dus niet in hoofdzaak door disruptieve technologie. En dat stond nog los van de langdurige BTW strijd rondom e-Books.
Sony
Het ligt nog relatief vers in het geheugen. Tijdens een bezoek – zo een 25 jaar geleden – aan drukkerij Boekhoven Bosch in Utrecht werd dit exemplaar gedemonstreerd door (bijna naamgenoot) directeur Peter Luitze. Hoe beperkt het apparaatje ook was, de herkenning van de opkomst van digitaal werd destijds al herkend door Luitze. Uitgeversblog inct.nl besteedde vorige week ook de nodige aandacht aan het jubileum en schreef de historie over de term e-book: ‘In 1976 werd de term e-book voor het eerst gebruikt door Andries van Dam, een universiteitsprofessor die met studenten literatuur op een computer analyseerde. Het e-book was een file met tekst en was bij de toenmalige stand van computertechnologie nog niet draagbaar. Of zoals de uitgevers zeiden: ‘Een monitor met een draadje neem je niet mee naar bed.’
Sony en Philips werkten – vanwege de CD-ROM technologie – samen aan de eerste e-Reader en toonden deze tijdens een uitgeverscongres in Mexico, halverwege maart 1994 werd het apparaatje in de Benelux getoond
Al langer dan 25 jaar
inct.nl (Jak Boumans) dook nog verder terug in de historie: ‘De eerste stap naar een mobiel apparaat werd gemaakt in 1968 toen Alan Kay Dynabook ontwierp. Oorspronkelijk was dit bedoeld als een computerapparaat voor kinderen, die op de elektronische versie van een leistenen schrijfblok konden tekenen en schrijven. Tegenwoordig wordt Dynabook gezien als hét prototype voor de e-reader, tablet en mobiele telefoon met een scherm en een al dan niet virtueel toetsenbord.’
Uitgevers beperkten het aanbod
ondanks de nog beperkte beschikbare technologie, waren het vooral de uitgevers, die hun content nauwelijks digitaal ter beschikking stelde. Eind 1995 waren er wereldwijd niet veel meer dan enkele honderden titels beschikbaar. In de Nederlandstalige Benelux werden er rondom die tijd niet meer dan ruim 1000 digitale leesplankjes verkocht. Als belangrijkste klacht werd het gewicht (bijna 500 gram) en de prijs (destijds meer dan 1000 gulden) genoemd als belangrijkste argumenten om niet of nauwelijks e-Readers aan te schaffen.
Internet als distributienetwerk
Net zoals in print de PDF via internet haar distributiekanaal vond naast het verspreiden van films en muziek, zou ook de boekverkoop vooral via internet moeten gaan plaatsvinden. Dat is wel degelijk gebeurd, maar de invloed in dat segment is volgens kenners geringer dan de invloed van de economische crisis op de verkoop van het gedrukte- of geprinte boek.
De CD-ROM verdween als distributie drager, de e-Readers werden voorzien van een kabel voor aansluiting op een PC. Voortaan konden e-Books vanaf de PC worden geüpload naar de e-Reader.
Formats
Uitgevers konden het niet eens worden over zowel de potentie van de verkoop ten opzichte van print, maar vooral ook niet rondom het dataformat. Jarenlang was het een rommeltje in e-Readers/e-Books land. Als consument moest je een keuze maken voor een apparaat, die keuze bepaalde welke je titels je al dan niet van welke uitgever kon downloaden. ePUB werd lang niet door elke e-Reader ondersteund, maar ook een speciale PDF versie van Adobe vond niet makkelijk zijn weg van alle fabrikanten. Amazon ontwikkelde aanvankelijk een geheel eigen format voor de Kindle.
Illegale verspreiding van digitale boeken aanvankelijk de grote angst voor uitgevers, later bleek dat het bezit van honderden boeken op een e-Reader niet betekende dat de inhoud ook werd geconsumeerd
In 2013 dachten we nog dat HTML5 wellicht de vervanging voor zowel ePUB als PDF zou zijn.
Schermtechnologie
Digitaal papier veranderde het speelveld van e-Readers ingrijpend. De leesbeleving zou meer passen bij het gedrukte boek. Het lezen zou niet meer net zo vermoeiend zijn als ‘gewone’ schermen. Digitaal papier leverde een stilstaand beeld op, vergelijkbaar met gewoon papier. Toegepast in de iLiad was dit in 2006 een doorbraak. Het stroomverbruik was nagenoeg nihil. Nadeel was aanvankelijk dat de iLiad ’s avonds in bed net zoals bij een gewoon boek een leeslampje nodig had.
e-Ink was destijds de ontwikkelaar van digitaal papier en trok veel aandacht, ook bij krantenbedrijven. Talloze apparaten verschenen, en ook krantenuitgevers kregen aandacht voor het digital leesplankje. In ons land was NRC Handelsblad de eerste landelijke krant met een digitale uitgave op de iLiad.
Midden in de crisis volop ontwikkelingen
De periode 2007-2008 was gek genoeg de periode waarin talloze ontwikkelingen plaatsvonden op e-Reader gebied. In die periode verscheen ook de eerste versie van de iPad. Volop discussie of de leesbaarheid van boeken op het revolutionaire apparaat van Apple net zo fijn zou zijn als op een ‘echte’ e-Reader. Anno 2019 geen discussie meer, al blijven de super heldere schermen van Apple vermoeiender voor de eigen dan het fijne stilstaande beeld van de huidige generaties e-Readers.
Krantenuitgevers, boekenuitgevers en zelfs winkels probeerden eigen e-Readers te ontwikkelen. Barnes & Noble, Hearst waren de eerste voorbeelden, maar al snel bleken die pogingen niet succesvol. Kobo, Kindle en Sony lijken de markt te bezitten. Kleuren e-Readers hebben het afgelegd ten opzichte van de iPad.
Leesbeleving vanaf papier neemt voor boeken slechts heel langzaam af
In Nederland is een redelijk bestaansrecht voor e-books ontstaan (en groeiende door een einde aan de BTW discussie). CB (voorheen Centraal Boekhuis) presenteert elk kwartaal enige trends op dit gebied, maar mag zelf niet spreken van een overzicht van de gehele markt. Intussen krijgen uitgevers middels eigen verkoopkanalen meer grip op ‘digitaal;’. De vrees is weg, de markt wordt bediend door maar liefst ruim 300 uitgevers, met in ons land zo een 50.000 titels. Toch zijn er niet meer dan 2,2 miljoen e-Readers in het bezit in ons land. Smartphones (12 miljoen) en tablets (9,5 miljoen) domineren de markt. Lezen doen mensen via die apparaten ook, maar video is de killer-app.